MİLLETİN KADERİNE ADANMIŞ BİR ÖMÜR
Selanik’te başlayan, bir imparatorluğun çöküşünden geçerek Cumhuriyet’e ulaşan 57 yıllık bir fikir, mücadele ve değişim hikâyesi...
Bir insan düşünün…
Doğduğu günlerde ülkesi hâlâ üç kıtaya yayılan bir imparatorluğun parçası.
Çocukluğu, farklı milletlerin, dillerin, dinlerin ve kültürlerin bir arada yaşadığı bir şehirde geçiyor.
Gençliğinde devletinin çözülüşünü izliyor.
Subay oluyor, savaşlara katılıyor, yenilgiler görüyor.
Bir gün geliyor, mensubu olduğu imparatorluğun yönetim biçimine itiraz ediyor ve sonra o imparatorluğun küllerinden yeni bir devlet kuruyor.
Peki, Mustafa Kemal Atatürk’ü Atatürk yapan neydi?
Doğuştan gelen bir liderlik mi?
Aldığı eğitim mi?
Okuduğu kitaplar mı?
Yaşadığı savaşlar mı?
Yoksa bütün bunların bir araya gelerek oluşturduğu tarihi bir kişilik mi?
Bu soruların cevabını bulmak için 10 Kasım 1938’den değil, 1881 yılının Selanik’inden başlamamız gerekiyor.
SELANİK:
BİR İMPARATORLUĞUN KÜÇÜK BİR DÜNYASI
Mustafa Kemal’in dünyaya geldiği Selanik, sıradan bir Osmanlı şehri değildi.
Bugün Yunanistan sınırları içinde bulunan bu liman kenti, 19. yüzyılın sonlarında imparatorluğun Avrupa’ya açılan önemli kapılarından biriydi.
Şehirde Türkler, Rumlar, Yahudiler, Bulgarlar, Ermeniler ve başka topluluklar yaşıyordu.
Farklı diller konuşuluyor, farklı dinlerin ibadethaneleri yan yana bulunuyor, Avrupa’dan gelen fikirler gazeteler ve okullar aracılığıyla yayılıyordu.
Ticaret gelişmiş, demiryolu bağlantıları kurulmuş, liman sayesinde Avrupa ile ekonomik ve kültürel ilişkiler güçlenmişti.
Selanik aynı zamanda bir çelişkiler şehriydi.
Bir tarafta geleneksel Osmanlı hayatı,
Diğer tarafta modernleşme arayışları vardı.
Bir tarafta padişahın otoritesi,
Diğer tarafta özgürlük, anayasa ve meşrutiyet talepleri yükseliyordu.
Mustafa Kemal, Ali Rıza Efendi ile Zübeyde Hanım’ın çocuğu olarak bu ortamda doğdu.
Doğum yılı 1881’dir.
Geleneksel olarak 19 Mayıs tarihi kabul edilse de kesin doğum gününü gösteren tartışmasız bir belge bulunmamaktadır.
Nitekim 19 Mayıs’ın sonradan onun doğum günü olarak benimsenmesi, hayatındaki sembolik anlamıyla da örtüşür.
Babası Ali Rıza Efendi, farklı işlerde çalışmış, yeniliklere açık bir insandı.
Annesi Zübeyde Hanım ise geleneklerine bağlı, güçlü iradeli bir kadındı.
Mustafa’nın eğitiminde bu iki farklı yaklaşımın etkisi görülecekti.
Annesi onu geleneksel mahalle mektebine göndermek istiyordu.
Babası ise yeni usulde eğitim veren Şemsi Efendi Mektebi’ni tercih ediyordu.
Sonunda Mustafa, modern eğitim anlayışının uygulandığı bu okula başladı.
Bu küçük aile tartışması, aslında dönemin Osmanlı toplumundaki büyük tartışmanın bir yansımasıydı:
Gelenek mi?
Yenilik mi?
Alışılmış yöntemler mi?
Yeni eğitim mi?
Mustafa daha çocuk yaşta bu iki dünyanın arasında yetişiyordu.Babası öldüğünde henüz küçük bir çocuktu.
Bir süre dayısının çiftliğinde kaldı, annesinin yanına döndü ve eğitim hayatına devam etti.
1893’te Selanik Askeri Rüştiyesi’ne girdi.
Matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Efendi, yeteneğini fark ederek diğer Mustafa’lardan ayırmak için adına Kemal’i ekledi.
Böylece Mustafa Kemal adı doğdu.
Bu ayrıntı önemlidir.
Çünkü onun hayatındaki ilk büyük değişimlerden biri, eğitimle ve öğrenme merakıyla başlamıştı.
MANASTIR:
BİR ÖĞRENCİNİN DÜŞÜNCE DÜNYASI GENİŞLİYOR
1896 yılında “Manastır Askeri İdadisi” ne girdiğinde karşısında yalnızca yeni bir okul değil, yeni bir düşünce dünyası vardı.
Manastır, bugünkü adıyla Bitola, Osmanlı Makedonyası’nın önemli merkezlerinden biriydi.
Balkanlarda milliyetçilik hareketleri güçleniyor,
Osmanlı yönetimi topraklarını korumakta zorlanıyor,
Farklı milletlerin bağımsızlık talepleri giderek büyüyordu.
Mustafa Kemal burada yalnızca askerlik öğrenmiyordu.
Tarih, edebiyat, matematik ve yabancı dillerle ilgileniyor ve aynı zamanda ülkesinin içinde bulunduğu durumu anlamaya çalışıyordu.
Özellikle iki isim üzerinde durmak gerekir.
Bunlardan biri tarih öğretmeni Mehmet Tevfik Bey’dir.
Genç Mustafa Kemal’in tarih sevgisinin gelişmesinde önemli rol oynadı.
Diğeri ise okul arkadaşı Ömer Naci’dir.
Edebiyata ve hitabete meraklı olan Ömer Naci, onun şiir ve düşünce dünyasına yönelmesinde etkili oldu.
Mustafa Kemal, Namık Kemal’in eserleriyle tanıştı.
Namık Kemal’in vatan, hürriyet ve millet kavramlarına verdiği önem, genç subayın zihninde iz bıraktı.
Mehmet Emin Yurdakul’un milli duyguları öne çıkaran şiirleri de bu düşünsel çevrenin parçalarındandı.
Ancak onu yalnızca birkaç şairin etkilediğini söylemek eksik olur.
Fransız İhtilali’nin getirdiği Eşitlik, Yurttaşlık, Milliyetçilik Ve Egemenlik fikirleri de dönemin eğitimli Osmanlı gençleri arasında tartışılıyordu.
Mustafa Kemal bu fikirleri kendi ülkesinin gerçekleriyle karşılaştırıyordu.
Bir tarafta padişahın yönetimi altında bulunan bir imparatorluk,
Diğer tarafta milletlerin kendi kaderini tayin etme talepleri vardı.
Osmanlı’nın parçalanmasını istemiyordu ama devletin eski yöntemlerle ayakta kalamayacağını da görüyordu.
Burada önemli bir ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekiyor:
Mustafa Kemal’in düşünceleri bir anda oluşmadı.
O, zamanının fikir akımlarından etkilendi.
Ancak bunları olduğu gibi kabul etmek yerine yaşadığı tecrübelerle yeniden değerlendirdi.
İSTANBUL VE ŞAM:
İTAAT EDEN SUBAY MI?
SORGULAYAN AYDIN MI?
1899’da İstanbul’daki Harp Okulu’na girdi.
1902’de mezun oldu ve Harp Akademisi’nde eğitimine devam etti.
1905 yılında Kurmay Yüzbaşı olarak mezun olduğunda, artık yalnızca askeri eğitim almış bir genç değildi.
Devletin yönetim sorunlarıyla da ilgilenen, okuyan, tartışan ve arkadaşlarıyla fikir alışverişinde bulunan bir subaydı.
Harp Akademisi yıllarında bazı arkadaşlarıyla el yazısıyla bir dergi hazırladıkları, ülkenin sorunlarını tartıştıkları biliniyor.
Bu davranış, onun daha o yıllarda düşüncelerini yalnızca kendi içinde tutmadığını gösteriyordu.
1905’te Şam’daki 5. Ordu emrine verildi.
Şam, İstanbul’dan farklı bir dünyaydı.
İmparatorluğun Arap vilayetlerindeki sorunları, ekonomik sıkıntılar, yönetim aksaklıkları ve merkez-taşra ilişkileriyle karşılaştı.
Burada görev yaparken ülkenin yalnızca Balkanlar’da değil, başka bölgelerinde de ciddi sorunlarla boğuştuğunu gördü.
Arkadaşlarıyla birlikte Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurdu.
Amacı, ülkenin kötü gidişatına karşı örgütlü bir muhalefet oluşturmaktı.
1906 yılında gizlice Selanik’e giderek cemiyetin burada da örgütlenmesini sağladı.
Bu yolculuk, onun siyasi faaliyetlerinin önemli aşamalarından biriydi.
Selanik’te bu dönemde Jön Türk hareketi ve İttihat ve Terakki çevreleri etkiliydi.
II. Abdülhamit’in yönetimine, sansüre ve anayasal düzenin askıya alınmasına karşı çıkan farklı gruplar bulunuyordu.
Mustafa Kemal bu muhalif ortamın içindeydi.
Ancak önemli bir ayrıntıyı kaçırmamak lazım;
İttihat ve Terakki ile ilişkili olmak, onun bütün fikirlerini bu örgütten aldığı anlamına gelmez.
Hatta ilerleyen yıllarda örgütün yöneticileriyle ciddi görüş ayrılıkları yaşayacaktı.
Beyaz Kule’ye gelince…
Selanik’in simgesi olan Beyaz Kule, şehrin tarihi ve toplumsal hafızasının önemli parçalarından biriydi.
Fakat Mustafa Kemal’in düşüncelerinin Beyaz Kule çevresinde kurulmuş özel bir muhalif topluluk tarafından şekillendirildiğini gösteren sağlam bir tarihi belge yoktur.
Onun siyasi faaliyetlerini anlamak için daha güvenilir iz, Şam’da kurduğu Vatan ve Hürriyet Cemiyeti, Selanik’teki örgütlenmeler ve ailesinin yaşadığı evde yapılan siyasi toplantılardır.
1908’de II. Meşrutiyet’in ilanıyla anayasal yönetim yeniden yürürlüğe girdi.
Mustafa Kemal’in de içinde bulunduğu muhalif hareket, bu gelişmede etkili olmuştu.
Fakat onun için mesele yalnızca padişahın yetkilerinin sınırlandırılması değildi.
Devletin nasıl yönetileceği,
Ordunun siyasetten ne kadar uzak duracağı ve
Milletin yönetimde nasıl söz sahibi olacağı gibi sorular giderek daha önemli hâle geliyordu.
SAVAŞLAR:
BİR İMPARATORLUK ÇÖKERKEN LİDERLİK DOĞUYOR
Mustafa Kemal’in fikirlerini en çok sınayan dönem savaş yılları oldu.
Trablusgarp Savaşı’nda İtalyanlara karşı yerel direnişin örgütlenmesinde görev aldı.
Ardından Balkan Savaşları geldi.
Osmanlı Devleti, Rumeli’deki topraklarının büyük bölümünü kaybetti.
Selanik de elden çıktı.
Bu kayıp, onun hayatında yalnızca askeri bir yenilgi değildi.
Çocukluğunun geçtiği şehir, ailesinin hatıraları ve Osmanlı’nın Avrupa’daki varlığı geride kalmıştı.
Balkanlardan Anadolu’ya doğru büyük bir göç hareketi yaşanıyor, insanlar evlerini ve yurtlarını terk ediyordu.
Ardından Birinci Dünya Savaşı başladı.
1915’te Çanakkale Cephesi’nde 19. Tümen Komutanı olarak görev yaptı. Arıburnu’nda, Conkbayırı’nda ve Anafartalar’da gösterdiği başarı, onu ülke çapında tanınan bir komutan hâline getirdi.
Çanakkale’deki başarısı yalnızca askeri cesaretten ibaret değildi.
Durumu hızlı değerlendirebilmesi, inisiyatif alması ve kritik anlarda sorumluluk üstlenmesi onu diğer komutanlardan ayırıyordu.
Daha sonra Kafkas Cephesi’nde görev yaptı;
Muş ve Bitlis’in geri alınmasında rol oynadı.
Suriye Cephesi’nde ise savaşın son döneminde Osmanlı ordusunun çekilme ve savunma sorunlarıyla uğraştı.
Bu yıllarda çok önemli bir gerçeği görmüştü:
İmparatorluk, askeri yenilgilerle birlikte siyasi ve ekonomik bakımdan da tükeniyordu.
Mondros Mütarekesi imzalandığında Osmanlı orduları dağıtılıyor, ülkenin çeşitli bölgeleri işgal ediliyordu.
İstanbul işgal altındaydı.
Bir zamanlar üç kıtaya hükmeden devlet, kendi başkentinde bile bağımsız karar alamaz duruma düşmüştü.
Mustafa Kemal için artık mesele eski devleti kurtarmak değil, milletin bağımsızlığını kurtarmaktı.
İşte bu noktada onun askeri kariyerinden çok daha büyük bir tarihi rol üstleneceği dönem başladı.
1919:
BİR MİLLETİN KADERİNİ DEĞİŞTİREN KARAR
19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı.
Resmi görevi, bölgede güvenliği sağlamak ve asayiş sorunlarını incelemekti.
Ancak Anadolu’daki işgaller karşısında başka bir yolun gerektiğini düşünüyordu.
22 Haziran 1919’da yayımlanan Amasya Genelgesi’nde şu temel düşünce ortaya konuldu:
“Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”
Bu cümle, bir yönetim anlayışının değiştiğini gösteriyordu.
Kurtuluşun kaynağı artık yalnızca padişah, hükümet veya saray değildi.
Milletin kendisiydi.
Erzurum ve Sivas kongreleriyle bu düşünce örgütlü bir milli harekete dönüştü.
Mustafa Kemal, askerlik görevinden istifa ederek mücadelesini Sivil bir lider olarak sürdürdü.
23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı.
Bu tarih, egemenliğin millete ait olduğu yeni bir siyasi anlayışın kurumsallaşması bakımından dönüm noktasıydı.
Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz, askeri mücadelenin kaderini değiştirdi.
30 Ağustos 1922’de kazanılan zafer, bağımsızlığın yolunu açtı.
1 Kasım 1922’de saltanat kaldırıldı.
29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Peki, neden Cumhuriyet?
Çünkü Mustafa Kemal’e göre bir milletin geleceği, doğuştan gelen bir hanedanın iradesine bırakılamazdı.
Devletin meşruiyeti milletin iradesinden gelmeliydi.
Cumhuriyet yalnızca yeni bir devlet şekli değildi.
İnsanların yönetilen tebaa olmaktan çıkıp hak ve sorumluluk sahibi yurttaşlar hâline gelmesinin de ifadesiydi.
CUMHURİYET:
SADECE YÖNETİMİ DEĞİL, HAYATI DEĞİŞTİRMEK
Atatürk’ün önünde büyük bir sorun vardı.
Savaş kazanılmıştı ama:
Ülke yoksuldu.
Okuma yazma oranı düşüktü.
Sanayi gelişmemişti.
Sağlık hizmetleri yetersizdi.
Kadınların toplumsal ve siyasi hayata katılımı sınırlıydı.
Hukuk sistemi farklı kaynaklara ve kurumlara dayanıyordu.
O, bağımsızlığın yalnızca yabancı orduları ülkeden çıkarmakla tamamlanmayacağını düşünüyordu.
Bağımsız bir devletin, kendi bilimini, eğitimini, hukukunu, ekonomisini ve kültürünü geliştirmesi gerekiyordu.
1924’te eğitim birliği sağlandı.
1926’da Türk Medeni Kanunu kabul edildi.
1928’de Latin esaslı Türk alfabesine geçildi.
1930’da kadınlara belediye seçimlerinde, 1933’te muhtarlık seçimlerinde, 1934’te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı.
Üniversite reformu,
Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’nun kuruluşu,
Sanayi yatırımları ve
Demiryolu politikaları da bu dönüşümün parçalarıydı.
Bütün bu değişikliklerin arkasındaki temel düşünce neydi?
İnsanların doğdukları aile, cinsiyet, inanç veya toplumsal konum nedeniyle hayatlarının baştan belirlenmemesi.
Eğitim ve hukuk önünde eşit yurttaşlık anlayışının güçlendirilmesi.
Atatürk, özellikle eğitimi bir ülkenin geleceğini belirleyen temel unsur olarak görüyordu.
Çünkü ona göre bilimden uzaklaşan, sorgulamayan ve kendisini geliştirmeyen bir toplumun bağımsızlığını koruması da zorlaşacaktı.
Bu nedenle Cumhuriyet’i yalnızca bir yönetim değişikliği olarak değil, toplumun yeniden örgütlenmesi olarak değerlendirmek gerekir.
OTORİTEYE İTİRAZ EDEN BİR LİDER, KENDİSİ OTORİTER OLDU MU?
Atatürk’ü anlamak için belki de en zor sorulardan biri budur.
Padişahın mutlak otoritesine itiraz eden, milli egemenliği savunan bir insan, iktidara geldiğinde gücü nasıl kullandı?
Bu soruya yalnızca övgüyle cevap vermek tarihi gerçekleri eksik bırakır.
Cumhuriyet’in ilk yılları, olağanüstü şartların yaşandığı bir dönemdi.
Ülke savaşlardan çıkmıştı.
Yeni devletin kurumları kuruluyor, isyanlar yaşanıyor, dış tehditler devam ediyordu.
Yönetim büyük ölçüde merkezileşmişti.
1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu.
Ancak Şeyh Sait İsyanı sonrasında çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ve gelişen siyasi ortam içinde parti 1925’te kapatıldı.
1930’da Fethi Okyar’ın öncülüğünde Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu.
Ancak kısa süre sonra siyasi gerilimler ve rejim karşıtı hareketlerin parti çevresinde toplanması nedeniyle parti kendisini feshetti.
Sonuç olarak Atatürk döneminde çok partili demokratik hayat kalıcı biçimde yerleşemedi.
Tek parti yönetimi sürdü.
Bu durum, tarihçiler tarafından farklı yönleriyle tartışılmaktadır.
Dolayısıyla Atatürk’ün padişahlık otoritesine karşı çıkmasını, Cumhuriyet döneminde bütün demokratik özgürlüklerin eksiksiz uygulandığı şeklinde yorumlamak doğru değildir.
Ancak onun kurduğu devletin temelinde hanedan egemenliği değil, millet egemenliği bulunuyordu.
Bugün yapılması gereken, bu ilkeyi tarihi gerçeklerle birlikte değerlendirmek ve Cumhuriyet’in demokratik potansiyelini geliştirmektir.
İNANIYOR MUYDU?
DİN İLE BİLİM iLE VE VİCDAN iLE İLİŞKİSİ
Atatürk hakkında en çok tartışılan konulardan biri de dini inancıdır.
Bu konuda kesin hükümler vermek yerine, onun din ve devlet ilişkisine dair düşüncelerine bakmak daha doğrudur.
Atatürk, dinin insanların vicdanıyla ilgili bir mesele olduğunu savunuyordu.
Devlet yönetiminin dini otoritelere bırakılmasına ve dinin siyasi çıkarlar için kullanılmasına karşı çıkıyordu.
Laiklik anlayışı, dinin toplum hayatından çıkarılması değil, devlet yönetiminin herhangi bir dini yorumun egemenliğine bırakılmaması esasına dayanıyordu.
Atatürk’ün din hakkında kullandığı sözler de bu ayrımı anlamak bakımından önemlidir.
Dinin vicdan meselesi olduğunu, herkesin inancında serbest olması gerektiğini ifade etmiştir.
Burada asıl üzerinde durulması gereken nokta şudur:
Bir insanın inancı, devletin bütün yurttaşları için zorunlu bir yönetim kuralına dönüşmemelidir.
Atatürk’ün laiklik anlayışının merkezinde akıl, bilim ve vicdan özgürlüğü bulunuyordu.
Onun düşünce dünyasını yalnızca Fransız İhtilali’nin sloganlarıyla açıklamak da doğru olmaz.
Namık Kemal’den Tevfik Fikret’e,
Mehmet Emin Yurdakul’dan dönemin pozitivist ve modernleşmeci düşünürlerine kadar geniş bir fikir çevresinden etkilendi.
Rousseau, Montesquieu ve başka Batılı düşünürlerin eserleriyle de ilgilendi.
Ancak bu isimlerden hangisinin hangi kararını doğrudan belirlediğini söylemek için ayrıca belge gerekir.
Atatürk’ün düşüncesi, okudukları kadar yaşadıklarının da ürünüdür.
57 YIL:
BİZE NE BIRAKTI?
Mustafa Kemal Atatürk, 1930’lu yıllara gelindiğinde yeni devletin kurumlarını güçlendirmeye çalışıyordu.
Ancak sağlığı giderek bozuluyordu.
1937’nin sonlarında başlayan rahatsızlığı 1938’de ağırlaştı.
Buna rağmen Hatay meselesiyle yakından ilgilenmeye devam etti.
Hastalığına karşın Mersin ve Adana’ya giderek askeri birlikleri denetledi.
Hatay’ın Türkiye’ye katılması için yürütülen diplomatik mücadeleyi yakından takip etti.
5 Eylül 1938’de vasiyetini yazdı. Servetinin büyük bölümünü Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’na bağışladı.
Bu tercih bile onun geleceğe dair önceliklerini anlatmaya yeter:
Tarih ve dil, bir milletin kimliğinin ve kültürel bağımsızlığının temel unsurlarıydı.
10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti.
Henüz 57 yaşındaydı.
Geride yalnızca kazanılmış savaşlar, kurulmuş bir devlet ve yapılan devrimler bırakmadı.
Aynı zamanda gelecek kuşaklara bir düşünme biçimi bıraktı.
Bir ülkenin kaderinin başka devletlerin kararlarına teslim edilmemesi gerektiğini gösterdi.
Eğitim olmadan kalkınmanın, bilim olmadan ilerlemenin, hukuk olmadan adaletin mümkün olmadığını anlattı.
Bir milletin kendi geleceği hakkında karar verebilmesi gerektiğini savundu.
Peki, bütün bunları neden yaptı?
Belki de cevabı, hayatının farklı dönemlerinde verdiği kararlarda saklıdır.
Çocukluğunda yeni bir okulda okumayı seçen bir babanın tercihi,
Manastır’da tarih ve edebiyatla tanışan bir öğrencinin merakı,
Şam’da örgütlenen bir subayın cesareti,
Çanakkale’de sorumluluk alan bir komutanın kararlılığı ve
Ankara’da millet egemenliğini esas alan bir devlet adamının iradesi…
Bunların hepsi aynı hayatın parçalarıydı.
ONU ANMAK MI?
ANLAMAK MI?
Her 10 Kasım’da saat dokuzu beş geçe hayat duruyor.
Sirenler çalıyor, insanlar saygı duruşunda bulunuyor.
Bu, ortak hafızamızın ve tarihimize duyduğumuz saygının bir parçası.
Ama belki de kendimize daha zor bir soru sormalıyız:
Atatürk’ü gerçekten anlıyor muyuz?
Onun adını anmak kolay.
Fotoğraflarını asmak, sözlerini paylaşmak, törenler düzenlemek de kolay.
Asıl mesele, onun neden okumaya, öğrenmeye, sorgulamaya bu kadar önem verdiğini anlamak.
Bir insanın söylediklerini ezberlemek başka, düşünme yöntemini kavramak başkadır.
Atatürk’ün hayatı bize hazır cevaplar sunmuyor.
Tam tersine, sürekli soru sormayı öğretiyor:
Bir ülke nasıl bağımsız olur?
Bir toplum nasıl gelişir?
İnsan nasıl özgürleşir?
Devlet kimin için vardır?
Gelecek kuşaklara nasıl bir ülke bırakılmalıdır?
Belki de çocuklarımıza anlatmamız gereken en önemli şey, Atatürk’ün hangi savaşları kazandığından önce, neden mücadele ettiğidir.
Çünkü o, 57 yıllık hayatına bir imparatorluğun sonunu ve bir Cumhuriyet’in kuruluşunu sığdırdı.
Fakat geride bıraktığı en büyük miras, yalnızca sınırları çizilmiş bir ülke değildi.
Kendi aklıyla düşünebilen, sorgulayabilen, okuyabilen, bilimden yararlanabilen ve ülkesinin geleceğine sahip çıkabilen insanlardan oluşan bir toplum hayaliydi.
Atatürk’ü anmak, geçmişe bakmaktır. Atatürk’ü anlamak ise geleceğe bakabilmektir.
10 Kasım’da bir kez daha saygı, minnet ve özlemle…
Mustafa Kemal Atatürk’ün aziz hatırasına.
15 YILDA NE DEĞİŞTİ?
Atatürk, 1923’ten 1938’e kadar geçen 15 yılda Türkiye’nin siyasî, hukukî, ekonomik ve toplumsal yapısına yön veren çok sayıda değişikliğe imza attı. İşte o yılların kısa bir özeti:
1923: Lozan Antlaşması imzalandı. Ankara başkent oldu.
29 Ekim’de Cumhuriyet ilan edildi.
1924: Halifelik kaldırıldı.
Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim birleştirildi.
Yeni anayasa kabul edildi.
1925: Aşar vergisi kaldırıldı.
Şapka Kanunu kabul edildi.
Tekke ve zaviyeler kapatıldı.
Takvim ve saat sisteminde değişikliğe gidildi.
1926: Türk Medeni Kanunu kabul edildi.
Tek eşlilik, resmî nikâh ve kadınların aile hukukundaki hakları yeniden düzenlendi. Uluslararası rakamlar kabul edildi.
1927: İlk nüfus sayımı yapıldı.
Sanayi yatırımlarını teşvik eden düzenlemeler yürürlüğe girdi.
Atatürk, Nutuk’u okudu.
1928: Yeni Türk alfabesi kabul edildi.
Millet Mektepleri açıldı.
Anayasa’dan devletin dininin İslam olduğu hükmü çıkarıldı.
1930: Türk kadını belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı.
Merkez Bankası kuruldu.
1931: Türk Tarih Kurumu kuruldu.
Metre ve kilogram gibi uluslararası ölçü birimlerine geçiş düzenlendi.
1932: Türk Dil Kurumu kuruldu.
Halkevleri açıldı.
Türkiye Milletler Cemiyeti’ne üye oldu.
1933: Üniversite reformu gerçekleştirildi.
Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlandı. Cumhuriyet’in 10. yılı kutlandı.
1934: Kadınlara milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verildi.
Soyadı Kanunu kabul edildi.
Mustafa Kemal’e Atatürk soyadı verildi.
1935: Etibank kuruldu.
Maden ve enerji yatırımları için yeni adımlar atıldı.
İlk kadın milletvekilleri Meclis’e girdi.
1936: Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı.
Türkiye, Boğazlar üzerindeki egemenlik haklarını önemli ölçüde yeniden kazandı.
Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi açıldı.
1937: Cumhuriyet’in altı temel ilkesi Anayasa’ya girdi.
Sadabat Paktı imzalandı. Atatürk çiftliklerini Hazine’ye bağışladı.
1938: Hatay Devleti kuruldu.
Atatürk, 10 Kasım’da hayata veda etti.
Hatay’ın Türkiye’ye katılması ise 1939’da gerçekleşti.
Bunlar yalnızca bazı başlıklar.
Her birinin arkasında ayrı bir mücadele, karar ve emek vardı.
Eğitimden hukuka, ekonomiden dış politikaya, kadın haklarından kültüre kadar bir ülkenin hemen her alanında değişim yaşanıyordu.
57 yıllık bir ömrün, 15 yılına sığan bu dönüşümün ardından geriye şu soru kalıyor:
Atatürk bize bir Cumhuriyet bıraktı.
Peki, biz o Cumhuriyet’i gelecek kuşaklara nasıl bırakacağız?
