Dün Atatürk’ün hayata veda edişinin yıldönümünü yaşarken üzüldük elbette.
Onun gibi muhteşem olarak nitelendirilecek bir liderin kaybı, ülkemiz adına oldukça acıydı tabi.
Düşündüm.
Dedim ki;
“Atatürk’ten sonra ne olduğunu da okuyucuya anlatmak lazım.”
“Unutulmuş, kenarda köşede kalmış bilgiler tazelensin” dedim.
O halde onu da anlatmam lazımdı.
Ancak bu kadar yoğun bilgiyi bir araya getirmek, olayları peşpeşe sıralamak kolay olmayacaktı.
Yapılacak tek bir şey kalıyordu;
Tarafsız olarak bunu bize sunum yapacak olan ve elimizin altında hazır bekleyen bir Yapay Zekâ vardı.
Sordum kendisine.
Dedim ki:
“Türkiye’de Atatürk'ün ölümünden hemen sonra siyasi, ekonomik ve kültürel olarak neler oldu?”
İşte bana verdiği tarafsız gözle yazılmış cevabı.
Atatürk’ün 10 Kasım 1938'de ölümünden sonra Türkiye'de yalnızca Cumhurbaşkanı değişmedi.
Ülkenin siyasi yönetiminde, ekonomisinde ve kültür hayatında da önemli gelişmeler yaşandı.
Bu dönemi anlamak için 1938-1950 arasına bakmak gerekiyor.
Çünkü Atatürk'ten sonra ülkeyi 12 yıl boyunca İsmet İnönü yönetti.
Bu dönem tarihimizde Millî Şef Dönemi olarak anılır.
Atatürk'ten sonra Türkiye'de neler değişti?
(1938-1950)
1. Siyasi gelişmeler:
- 11 Kasım 1938'de İsmet İnönü Cumhurbaşkanı seçildi.
- İnönü, CHP'nin değişmez genel başkanı oldu ve Millî Şef unvanını aldı.
- Tek parti yönetimi devam etti.
Muhalefet partisi bulunmuyordu.
- İkinci Dünya Savaşı başladı.
Türkiye savaşa doğrudan katılmadı ancak savaşın baskısı altında kaldı.
- 1945'te savaşın sona ermesiyle birlikte Türkiye'de siyasi değişim süreci hızlandı.
- 1945'te Millî Kalkınma Partisi, 1946'da Demokrat Parti kuruldu.
- 1946'da çok partili seçimlere geçildi.
- 14 Mayıs 1950 seçimlerinde Demokrat Parti kazandı ve CHP iktidarı barışçı biçimde devretti.
Bu son olay çok önemliydi.
Cumhuriyet tarihinde ilk kez iktidar, seçim yoluyla başka bir partiye geçti.
2. Ekonomik gelişmeler:
Atatürk'ün ölümünden kısa süre sonra başlayan İkinci Dünya Savaşı, Türkiye'nin ekonomisini ağır biçimde etkiledi.
- Üretim düştü, temel gıda maddelerinde sıkıntılar yaşandı.
- Ekmek ve bazı temel ihtiyaçlar karneye bağlandı.
- Karaborsa ve fiyat artışları görüldü.
- Çok sayıda erkek askere alındığı için tarım ve üretimde iş gücü azaldı.
- 1942'de Varlık Vergisi çıkarıldı. Özellikle gayrimüslim vatandaşlara ağır yükler getiren bu vergi, ciddi mağduriyetlere ve ayrımcılık tartışmalarına yol açtı.
- 1945'te Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu çıkarıldı.
Amaç, topraksız köylüye toprak vermekti.
Türkiye savaşa girmemiş olsa da savaşın ekonomik yükünü halk ağır biçimde hissetti.
3. Kültürel ve eğitim alanındaki gelişmeler:
Bu alanda hem Atatürk döneminden gelen çalışmalar sürdürüldü hem de yeni adımlar atıldı.
- 1940'ta Köy Enstitüleri Kanunu çıkarıldı.
Köy çocuklarının eğitim görmesi ve kendi köylerinde öğretmenlik yapabilecek şekilde yetişmesi hedeflendi.
- Hasan Âli Yücel'in Millî Eğitim Bakanlığı döneminde eğitim ve kültür çalışmaları hız kazandı.
- Dünya klasiklerinin Türkçeye çevrilmesi için önemli bir çalışma başlatıldı.
- Halkevleri faaliyetlerini sürdürdü.
Tiyatro, müzik, edebiyat ve halk eğitimi çalışmaları yapıldı.
- Köy Enstitüleri zamanla siyasi tartışmaların konusu oldu.
1946'dan sonra yapıları ve eğitim anlayışları değişmeye başladı.
1954'te tamamen kapatıldılar.
4. Dış politikada ne oldu?
İnönü yönetiminin en önemli sınavlarından biri İkinci Dünya Savaşı oldu.
Türkiye, Almanya ve müttefiklerinin savaşa katılma baskılarına rağmen uzun süre savaş dışında kaldı.
1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti.
Böylece Birleşmiş Milletler'in kurucu üyeleri arasında yer aldı.
Savaş sonrasında Sovyetler Birliği ile ilişkiler gerginleşti.
Türkiye, güvenlik arayışı içinde ABD'ye ve Batı dünyasına yaklaştı.
1947'de Truman Doktrini kapsamında Amerikan yardımı almaya başladı.
Peki, bütün bunların anlamı neydi?
Atatürk'ün ölümünden sonraki 12 yıl, Türkiye için kolay bir dönem değildi.
Bir tarafta savaşın getirdiği ekonomik sıkıntılar, diğer tarafta tek parti yönetiminin devam etmesi ve değişen dünya dengeleri vardı.Ancak bu dönemde önemli bir siyasi değişim de yaşandı:
Türkiye çok partili hayata geçti ve 1950’de iktidar seçimle el değiştirdi.
Burada özellikle dikkat çekmek istediğim bir nokta var:
Atatürk döneminde başlatılan her çalışma, Atatürk'ün ölümünden sonra aynı hızla ve aynı anlayışla devam etmedi.
Bazıları geliştirildi, bazıları değiştirildi, bazıları ise zamanla terk edildi.
Örneğin Köy Enstitüleri Atatürk döneminde hazırlanan eğitim anlayışının bir ürünüydü.
İnönü döneminde hayata geçirildi, sonraki yıllarda ise önce değiştirildi, ardından kapatıldı.
Bence Atatürk'ü değerlendirirken sadece onun yaşadığı döneme bakmak yeterli değil.
Ölümünden sonra kurduğu sistemin nasıl devam ettirildiğine de bakmak gerekiyor.
Asıl sorulması gereken soru şu:
“Atatürk hayatta olsaydı, ölümünden sonraki 12 yılda yaşanan bu siyasi, ekonomik ve kültürel değişimlerin hangilerini destekler, hangilerine karşı çıkardı?”
Bunun kesin cevabını bilemeyiz.
Ama tarihi olayları yan yana koyarak bu soruyu tartışabiliriz.
ÇOK PARTİLİ HAYAT?
Bir başka tarafsız cevaplandıracağı soruyu da sordum:
“Çok partili hayat Türkiye'ye ne getirdi?
Ne götürdü?”
İşte cevabı:
Türkiye'nin çok partili hayata geçişi, Cumhuriyet tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir.
1946'da başlayan bu süreç, 1950 seçimleriyle gerçek anlamda iktidar değişimine dönüştü.
Peki, bu değişim Türkiye'ye ne kazandırdı?
Neleri kaybettirdi?
Sadece iyi taraflarına ya da kötü taraflarına bakarsak gerçeğin bir bölümünü kaçırırız.
1. Türkiye'ye ne kazandırdı?
Halkın önüne seçenek koydu.
Artık vatandaş yalnızca iktidardaki partiyi desteklemek zorunda değildi.
Farklı siyasi görüşler seçimlerde yarışabiliyordu.
İktidarın değişebileceğini gösterdi.
1950'de Demokrat Parti'nin seçimleri kazanması ve CHP'nin iktidarı devretmesi, seçim yoluyla yönetimin değişebileceğini ortaya koydu.
Muhalefet hakkını güçlendirdi.
Hükümetin kararlarını eleştirmek, farklı politikalar önermek ve Meclis'te hesap sormak siyasi hayatın bir parçası hâline geldi.
Halkın siyasete ilgisini artırdı.
Köylü, esnaf, işçi ve farklı toplumsal kesimler siyasi tercihlerini daha açık biçimde ortaya koymaya başladı.
Yönetimde denetim ihtiyacını artırdı.
İktidardaki partiler, bir sonraki seçimde halkın karşısına çıkacaklarını bilerek hareket etmek zorunda kaldı.
2. Peki, neleri götürdü veya hangi sorunları doğurdu?
Çok partili hayatın kendisi bir kayıp değildi.
Ancak Türkiye'de bu sistemin uygulanışında ciddi sorunlar ortaya çıktı.
Siyasi kutuplaşmayı artırdı.
Zamanla siyaset, farklı düşüncelerin yarışmasından uzaklaşıp iktidar ve muhalefetin birbirini düşman gibi gördüğü bir yapıya dönüşebildi.
İktidar gücünü kötüye kullanabildi.
Demokrat Parti'nin özellikle 1954 sonrasında muhalefete, basına ve bazı devlet kurumlarına karşı daha sert politikalar izlemesi bunun örneklerinden biridir.
1954 ve 1956 basın düzenlemeleri de basın üzerindeki baskıyı artırdı.
Askerin siyasete müdahalesi başladı.
27 Mayıs 1960 darbesiyle seçilmiş hükümet devrildi.
Başbakan Adnan Menderes ve iki bakanı idam edildi.
Bu olay, Türkiye'nin demokrasi tarihinde derin bir yara açtı.
Popülist siyaset güç kazandı.
Bazı dönemlerde uzun vadeli ülke çıkarları yerine seçim kazanma ve kısa vadeli halk desteği öne çıktı.
Bunun ekonomik kararlar üzerinde de etkileri oldu.
İktidar-muhalefet ilişkileri zaman zaman demokratik sınırların dışına çıktı. Muhalefetin engellenmesi, basının baskı görmesi ve siyasi rakiplerin düşman olarak görülmesi demokratik kültürün gelişmesini zorlaştırdı.
3. Ekonomide ne değişti?
Çok partili hayatla birlikte ekonomik tercihler de değişmeye başladı.
Özel sektörün önemi arttı.
Yabancı sermaye ve dış yardımlara daha fazla önem verildi.
Tarımda traktörleşme ve makineleşme hızlandı.
Yol, ulaşım ve altyapı yatırımları arttı.
Ancak dış borç ve ithalata bağımlılık da büyüdü.
1950'lerin ikinci yarısında döviz sıkıntısı, enflasyon ve ekonomik daralma yaşandı.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor:
Ekonomik sorunların tamamını çok partili sisteme bağlamak doğru değildir. Uygulanan ekonomi politikaları, dünya şartları ve yönetim tercihleri de etkiliydi.
4. Genel değerlendirme
Bütün bunları yan yana koyduğumuzda şöyle bir tablo ortaya çıkıyor:
Kazandırdıkları
Sorun olarak ortaya çıkanlar
Seçme ve tercih hakkı
Siyasi kutuplaşma
İktidarın değişebilmesi
İktidarın gücü kötüye kullanması
Muhalefet hakkı
Muhalefete baskı
Farklı fikirlerin Meclis'e girmesi
Siyasi çatışmalar
Halkın siyasete katılması
Seçim odaklı kısa vadeli politikalar
Demokratik denetim imkânı
Askerî müdahaleler
Sonuç:
Çok partili hayat yanlış mıydı?
Hayır.
Çok partili hayata geçişin kendisi bir kayıp değil, demokratik yönetim açısından önemli bir adımdı.
Ancak çok parti bulunması, tek başına demokrasi bulunduğu anlamına gelmiyor.
Demokrasi için seçim yapılması kadar seçilenlerin hukuka bağlı kalması, muhalefetin özgürce çalışabilmesi, basının eleştirebilmesi ve iktidarın gerektiğinde değişebilmesi de gerekiyor.
Aslında asıl mesele şuydu:
Türkiye çok partili hayata geçti ama çok partili demokrasinin kültürünü ve kurallarını yerleştirmekte zorlandı.
Belki de üzerinde düşünmemiz gereken en önemli konu ise şuydu:
Biz Türkiye’de gerçekten demokrasi kültürünü mü geliştirdik,
Yoksa sadece iktidar olabilmek için parti kurmayı mı öğrendik?
Ama şu da bir gerçek:
İktidarda sürekli kalmak için her şeyin mubah olduğunu benimsendi aslında…
VEFA
“HALK EĞİTİMİNDEN ÖĞRETMEN EVİNE
Eğitim dünyasına kattığı değerle, bilgiyi ve emeği toplumun her kesimine ulaştıran, Halk Eğitimi Merkezindeki vizyonel çalışmaları, donanımı ve tecrübesiyle iz bırakan değerli Müdürümüz, Bayram Ali Duş, Çanakkale Merkez Öğretmenevi Müdürü olarak yeni görevine başlamıştır.
Yılların getirdiği yönetsel birikimlerini, olgunluğunu ve üreten liderliğini bu yeni ve güzide sorumluluk alanında da en üst seviyeye taşıyacağına inanırız.
Kapısını açtığı her gönülde yer edinen, tecrübesiyle güven veren aziz ve kadim dostuma yeni görevinde muvaffakiyetler ve başarılar dilerim.
Yolun açık, başarıların daim olsun.
Hamit Saygılı
Emekli Eğitim Yöneticisi ve Yazar”
Vefalı olmak güzel bir şey.
Yıllardır beraber olduğu arkadaşına başarı dileklerini bir gazete köşesi yazısı aracılığı ile duyurmak, ulaşmak, bütünleşmek ne kadar güzel.
Son yıllarda oldukça fazla ihtiyaç duyduğumuz bu güzellikleri gördükçe, duydukça bir umut kaplıyor içimizi.
Tebrik etmek, alkışlamak, takdir etmek, teşekkür etmek özlediğimiz şeyler.
Sağolun Hamit hocam, bizlere bu duyguları tekrar hatırlattığınız için…
Bayram Ali Duş’a biz de yeni görevinde bu köşeden başarılar diliyoruz.
