Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) Sağlık, Uygulama ve Araştırma Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Alper Şener, ‘’Artan vakalarda İngiltere mutantının etkisi büyük’’ diyerek ‘’Türkiye varyantı yoktur demek, çok iyimserlik olur’’ diye ekledi.
Çin’in Wuhan kentinde başlayıp tüm dünyaya yayılan ve can almaya devam ediyor. Sağlık Bakanlığı’nın ilk hafta açıkladığı korona virüs risk haritasında, Çanakkale’de vaka sayısı her 100 bin kişide 81,51 olarak gerçekleşirken, bu rakam ikinci hafta 107,29’a ve bu hafta ise 202,75’e yükseldi. Korona virüs hakkında Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Araştırma Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Ana bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Alper Şener önemli açıklamalarda bulundu.
‘’VARYANT VAR İSE DAHA DA BULAŞICI OLABİLİR’’
“Yerli ve milli Varyantın olup olmadığını değerlendiren Şener, yerli aşı çalışmalarında da dikkate alınması gereken bir ayrıntı olduğunu dile getirirerek, ‘’İzmir Biomedicine Genome Center’in yaptığı mutasyon değerlendirmesine göre- Türkiye’de varyant ortalaması %10.18...Dünyada ise bu oran %8.01...Afrika varyantını in olduğu coğrafyada 47...Brezilya varyantının olduğu coğrafyada %9.32... Türkiye’de ki mutasyon yükü bu kadar yüksek iken Türkiye varyantının sadece adını koymak kalmış diye düşünüyorum. Bunun pratik sonucu nedir? Derseniz! Bu varyant var ise daha da bulaşıcı olabilir; ki şu andaki durumu daha iyi açıklar. Ek önlemleri almak gerekir, hastalık yükü vs azaltmak için. Yerli aşı çalışmalarında dikkate alınması gereken bir ayrıntıdır’’ dedi.
‘’VARYANT VİRÜSLER DOLAŞIMDA BASKIN HALE GELDİ’’
Koronavirüste Türkiye varyantı olabileceğinin altını çizen Alper Şener, ‘’Vaka sayıları artmaya devam edecektir. Yaş grupları değişti, genç erişkinlere kaydı... Çocuklarda da olgular yaygınlaşmaya başladı. Aşılama popülasyonda %75'i bulmadıkça tüm yasakların kalkması olası görünmüyor. Varyant virüsler dolaşımda baskın hale geldi... Türkiye varyantı olabilir’’ diye konuştu.
‘’İNGİLTERE İNAKTİF AŞIYA DÖNÜYOR”
“İngiltere inaktif aşıya dönüyor” diyen Şener, ‘’Hangi aşı tipi daha iyi diye çok tartıştık ama, Avrupa’da çok ilginç şeyler oluyor. Pfizer-Biontech; mRNA aşıları nerdeyse karaborsa. Astra Zeneca, daha yaygın kullanılmaya başladı ama Birden bir şey oldu. Valneva geldi gündeme. Valneva inaktif virüs aşısı- o eleştirilen “Çin” ile aynı yani ve İngiltere üretime başladı tüm AB ülkelerinde buna bel bağladı. İlk tabii ki üretici İngiltere alacak 60milyon doz bu sene ve 2025 yılına kadar 190 milyon doz. AB ülkelerine de 2021 içinde 60 milyon doz taahhüt edilmiş. Üretim süreci dikkatimi çekti. Eylül 2020’de start verilmiş. 2021 içinde teslimat. Darısı başımıza’’ dedi.
‘’TEK DOZ OLMASININ ALTINI ÇİZMEK LAZIM’’
Aşılar hakkında değerlendirmelerde bulunan Şener, ‘’Efficacy-etkinlik-şartları kendimizin belirlediği durumda test etmek, Effectiveness- Etki-Gerçek yaşam verisidir. Peki etkinlik çalışması nasıl yapılır? Gruplar seçilir. Aşı uygulanır (bir grup aşı-diğer grup plasebo), sonrasında bu gruplar takip edilir. Bazı laboratuvar testler yapılır- antikor gibi (her deneğe yapılmaz). Takip süresi en ideali iki kuluçka dönemi olmalıdır… Örnek korona için 28 gün. Takip süresinde aşı olan ve olmayanlarda hastalık oranı kıyaslanır; semptomatik hastalık gelişmesi/hastaneye yatış gerektiren hastalık/yoğun bakıma yatış gerektiren hastalık/ölüm ve yan etkiler kayıt altına alınır. Bu iki grupta (aşı olan ve olmayanda) oranlama ile etkinlik ortaya çıkar. Buradaki en kritik şey takip süresiydi. İki Kuluçka dönemi idealdir. Pfizer/Biontech- 2 doz sonrası 7. Gün. Moderna; 2 doz sonrası 14. Gün. J&J/ Jahnsen – tek doz sonrası hem 14. gün hem de 28. Gün. Sputnik – 2 doz, ama ilk doz sonrası 21. gün ve ikinci sonrası 18.gün. CoronaVac-2 doz, son dozdan sonra 14. ve 28. Gün. Sonuç; Tüm bu aşıların takip süreleri ortak olmadığı için rakamsal olarak duruma bakmak çok akılcı değil tek doz olması, ucuzluğu, saklama koşullarının (4-8C) olması, varyantlara etkinliği gösterilmiş olması vb sebepler ile sanki vektöryel aşılar (Sputnik, J&J vb ) daha akılcı gibi görünüyor. Tek doz olmasının altını çizmek lazım, bir defada yaygın kitlesel aşılama açısından’’ dedi.
‘’TÜRKİYE VARYANTI YOKTUR DEMEK, ÇOK İYİMSERLİK OLUR’’
Uyarına devam eden Şener maske ve mesafe ve hijyen tedbirlerinin elden bırakılmamasını belirterek, ‘’İngiltere varyantı yanında Güney Afrika ve Brezilya varyantları da yayılmaya başladı’’ diye konuştu. Şener, ‘’Daha bulaşıcı, yaş gruplarında değişim var. Çocuklarda da İngiltere deneyimi bunu destekler tarzda ağır seyreden olgular başladı. Aşılı veya hastalığı atlatmış bile olsanız bu varyantlar sizi hastalandırma kapasitesine sahip. Türkiye varyantı var mı? Japonya'dan Brezilya'ya kadar farklı coğrafyalarda değişik varyantlar tanımlanıyorken; Türkiye varyantı yoktur demek, çok iyimserlik olur. Kısıtlama gelir mi? Zaten bu hızla çok kişi karantinaya ayrılarak sokaktan uzak kalacak. Aşılar arasında fark var mı? Biontech vs Sinovac koruyuculuk rakamları farklı ama Biontech'de bir bias var ki ilginç - faz3'de izlem süresi iki inkibasyon süresi değil rakamsal fark bundan olabilir’’ şeklinde ifade etti.
Konuşmasına devam eden Şener, ‘’Korona virüsleri özel kılan bir yetenek; çok iyi bilinen bazı RNA virüslerinde var- HIV, Rhinovirüs, influenza vb. Bu hata düzeltme kapasitesi virüste mutasyonda rol alıyor ve yaşamını devam ettirmesini sağlıyor. SARS CoV’de de vardı ama kayıp oldu hatırlatsanız peki nasıl? Genetik yapıdaki “ExonN” bölgesi bu hata düzeltme ile virüs için ölümcül mutasyondan koruyor... bu bölge SARS’da kaybolunca virüste ortalıktan kayboldu. Dışarıdan ilaç ile Covid 19’da var olan ExonN aktivitesi bozulup virüs bir tür intihara zorlanabilir mi? Evet, Tedaviler arasında bunu yapabilenler hangileri? Remdesivir, Favipravir, Hidroksisitidin, Sofosbuvir’’ dedi.
İLLERE ÖZEL AŞILAMA
Vaka sayısı hızla artan illerin haritasını da değerlendiren Şener, ‘’İllere özel aşılama planlanması düşünülebilir. Hastalık yükünü hızlı düşürmek için. Diğer kronik hastalıklarınızı da ihmal etmeyin özelikle hepatit B ve C’’ diye konuştu.
Alper Şener, “Maske zararlıdır” diye konuşan “süne zararlı”larını acile yardıma bekliyorum. Uygun şekilde maske kullanmamak, artık paraşütsüz uçaktan atlamaya benzer’’ dedi.
‘’BU HIZLA ZATEN KAPANMAYA GEREK KALMAYACAK’’
Mutasyon ve varyant arası fark hakkındaki tartışmalar üzerine bilgilerini paylaşan Alper Şener, ‘’Virüslerde bir yada birden çok genom dizisinde değişim olmasına mutasyon diyoruz, Bu mutasyonların bir araya gelmesine varyant deniliyor- ana virüsten değişim belirginleşmeye başlamıştır demek oluyor. Sonra bu yeni varyant suş tanımlanıyor- adlandırılıyor- çünkü ana virüsten (vahşi virüs diyoruz)...belirgin farklı! Sonuç- aslında kullandığımız terminolojinin doğrusu “varyant” olmalı...filyasyon gibi yanlış oturmasın. Bu hızla zaten kapanmaya gerek kalmayacak, herkes filyasyona takılıp karantinaya girecek’’ diye ifade etti.
‘’RAMAZAN AYI BİR AVANTAJ, KAPANMA İÇİN DEĞERLENDİRMEK LAZIM’’
‘’Üçüncü dalganın içindeyiz’’ diyen Şener Türkiye mutasyonu ile ilgili uyarılarını yenileyerek, ‘’Türkiye mutasyonu olası...çünkü insan trafiği kısıtlı bazı illerde çok hızlı artış oldu...sadece önlemler vs ile açıklamak zor. Tam kapanma olur mu? Bu gidişle zaten gerek kalmayacak... O kadar çok kişi karantinaya alacaksınız ki zaten doğal kapanmış olacağız. Ramazan Ayı bir avantaj, kapanma için değerlendirmek lazım. Aşı İstanbul'a özel bir uygulama şart hastalık yükü en fazla olan il...Bir defada kalabalık illerde sınıflama yapmadan herkese aşı yapılmalı çünkü öyle ayakta kalmamız mümkün’’ diye ifade etti.
‘’KASIM'DA YENİ JENERASYON AŞILAR GELECEK’’
‘’İngiltere mutantı artık rutin. Türkiye mutantı olası kendi analizimizi yapıp buna göre aşı içinde hazırlanmalıyız. Kasım'da yeni jenerasyon aşılar gelecek. Aşılarda etkinlikte azalma sadece Brezilya ve Güney Afrika mutantında var. Aşılama için bölgesel stratejiler şart haftada 30binden fazla olgu olan İstanbul ile diğer iller aynı kategoride olmamalı’’ dedi.
’’TEST POZİTİFTİK ORANI HIZLA ARTIYOR’’
Sahadan Gözlemlerini aktaran Şener, ‘’Test pozitiftik oranı hızla artıyor. İngiltere mutantı artık yerleşik ve baskın. Mevsimsel grip/ domuz gribi dönüşümünde yaşadığımız gibi oldu. Sinovac (Çin aşısı) ve Pfizer - Biontech (Alman Aşısı) arasında tercih vs sorulacak olur ise hiç fark etmez, çekinceye mahal yok...En etkin aşı ulaştığınız aşıdır’’ diye ifade etti.
‘’CUMARTESİ SERBESTLİĞİ GELDİ GİBİ ALGILAMAMAK LAZIM’’
Cumartesi günü kalkan kısıtlamalarla birlikte vatandaşların kurallara uymadıklarını belirten Prof. Dr. Şener, “Özellikle cumartesi günü meydanlara çıkan serbestliği tamamen bir serbestlik tamamen bir normalleşme gibi algılandığını görüyoruz. Dolayısıyla bu ciddi anlamda sorunlar oluşturuyor. Çanakkale özelinde şunu rahatlıkla söyleyebilirim. Özellikle cumartesi günleri dışarıda araç trafiği sahilde dolaşan insanları daha fazla görmeye başladık haftalar içerisinde kademeli olarak dahil değil birdenbire arttı. Çoğunlukla konuştuğumuz kişilerin ciddi bir kısmı ilçelerden merkeze gelenler ya da burada vakit geçirmek için tatil için gelenler olduğunu gözlemliyoruz. Bunlarda herhangi bir sakınca yok doğal olarak. Tabi ki herkes insan trafiğiyle ilgili hareket etmeye başlayacak ama bunu lütfen şöyle algılamamak gerekiyor. Türkiye normalleşti ya da normalleşme yolunda iyi adımlar atıyor da Cumartesi serbestliği geldi gibi algılamamak lazım. Zaruret olmadığı sürece cumartesi günleri dahil dışarıda kalmak sakıncalı ve riskli. Çünkü bu virüs dışarıda dolaşıyor. Dolaştıkça da insanlara bulaşışı artıyor. Normalleşme sürecimiz zaman içerisinde gecikmiş oluyor. Dolayısıyla bunlara dikkat etmemiz gerekiyor” diye konuştu.
‘’EKONOMİNİN DİNAMOSU OLAN İLLERDE YASAKLARI DA BİR AN ÖNCE KALDIRMA YÖNÜNDE ADIM ATABİLİRİZ’’
Prof. Dr. Şener, “Aşılama stratejisi olarak eğer Türkiye’ye yüksek dozda 100 milyon gibi bir aşı bir defada gelecek olursa bence kırmızı olarak gördüğümüz, ekonominin dinamosu olarak adlandırdığımız beş büyük ile özel aşılama stratejisi geliştirmek lazım. Ne olabilir? Bunlar olabildiğince herkesin aşılanması. Çünkü tedarik zincirinin devam etmesi için ekonominin ayakta kalabilmesi için bu bölgedeki çalışan herkesin tabakalandırmadan yani öncelik durumuna bakmadan hızlıca aşılanması gerekecek. Salgın hızının kesilmesi için. Çünkü, hastalık yükü anlamında bu beş büyük ilde ciddi bir artış var. Örnek, İstanbul örneğini biliyoruz. Geçtiğimiz hafta içerisinde İstanbul’da 38 bin civarında pozitif olgu varken İstanbul’u takip eden beş ili topladığınız zaman İstanbul kadar toplam hasta yükü yok. Dolayısıyla hem İstanbul özelinde hem ekonomiyi hem toplam hasta yükünü azaltmak maksadıyla gerekirse 3-4 gün kapatarak ama beraberinde de aşılamayı yaparak, hızlı bir şekilde tek bir doz aşı bile olsa herkese bir doz aşıyı yapmak gerekiyor. Bu aşılamadan sonrasında ise yapılacak ikinci dozun arasının açılıp açılamayacağı tartışılabilir. Çünkü önümüzde İngiltere örneği var. Normalde 1 aylık periyotla aralıklarla 6 hafta ile 12 haftalık aralıklarla yaptıkları zaman çok ciddi oranda hızlı bir şekilde pozitif olgu sayılarının azaldığını gördüler ki İngiltere mutantı yaygın olmasına rağmen kendi ülkelerinde, bugün artık İngiltere 21 Haziran'da aşı sayesinde ve bu aşı stratejisi sayesinde normalleşmeyi bahsediyor. Bütün yasakların kalkmasını bahsediyor, konuşur pozisyona geldi. Ümit ederim ki bizde bu stratejinin üstünde çalışarak, fikir yorarak kendimize has yöntem materyal, metot geliştirerek hızlı bir şekilde aşılamayı yaparak özellikle bu ekonominin dinamosu olan illerde yasakları da bir an önce kaldırma yönünde adım atabiliriz” diye ifade etti.
‘’HINCA HINÇ DOLU YİNE SAHİLLER’’
Çanakkale’de son açıklanan vaka sayıları ile ilgili konuşan Şener, ‘’İki sebep olabilir Mutant virüs İngiltere varyantı Güney Afrika ve Brezilya Mutantı yaygın olarak diğer illerde biriside Çanakkale olabilir. Çünkü biliyorsunuz bu zamana kadar Türkiye’de yapılan sekans analizlerinde yaklaşık 41 bin olgu olduğu biliniyor. Mutant virüs anlamında bunu yaklaşık 10 ile çarpmak lazım çünkü sekans analizlerin yüzde 10’u yakalıyor bu cihazlar. Bunların bir kısmı da Türkiye içeresinde dağıldığında kırmızı bölgelerde gözüküyor olasılıklar, İkinci kısımda önlemler uyulmamasından oluyor olabilir. Sosyal mesafe, hijyen maske gibi önlemler uyulamamasından yada uyulmamasından olabilme ihtimali var. Nüfus dinamiğine baktığımız zaman Türkiye içinde yaygın bir yekün teşkil etmeyen nüfusun içerisindeyiz. Sanayi sadece belli ilçelerde var, merkezde çok büyük bir sanayileşme yok onun için dezavantajımız yok onun için maske mesafe el hijyeni uyulmamasından kaynaklı görüyorum. Geçen gün Avm önünden geçme zorunluluğu gördüm hınca hınç dolu yine sahiller doluydu. İki sebep geliyor aklıma’’ dedi.
VAKADA ÇANAKKALE 21. SIRADA
Çanakkale artış hızı birçok şehirden fazla, daha yüksek sayılara ulaşmanın mümkün olduğunu belirten Şener, ‘’Çıkacak daha da yukarı çıkacak, çünkü neden Türkiye'de geçtiğimiz bir hafta olarak olgu sayısı olarak baktığımızda 38 bin ile 15 milyonluk bir şehir var İstanbul geçen hafta birinci oldu. Çanakkale kaç biliyor musunuz? 21.ci sırada bin küsur olguyla, yani Türkiye'de 81 ili nüfus sıralamasına koyduğumuzda 21’nci değilsiniz ama vaka sayısında eğer 21. sırada iseniz kesinlikle daha da yukarı çıkacaktır. Bunu gösteren en büyük veri bu’’ diye konuştu.
Damla Şener Okdaş
